Rolnik, który dziś planuje zasiewy, nawożenie albo udział w ekoschematach, może łatwo pogubić się w datach i nazwach nowych zasad. Najkrótsza odpowiedź na pytanie, kiedy wprowadzono zielony ład, brzmi: Europejski Zielony Ład ogłoszono 11 grudnia 2019 roku, ale jego rozwiązania zaczęły realnie wpływać na gospodarstwa etapami. Poniżej wyjaśniam, co wydarzyło się po tej dacie, kiedy zmiany objęły Wspólną Politykę Rolną i co oznaczają dla polskich rolników w 2026 roku.
Najważniejsze daty i zasady w jednym miejscu
- 11 grudnia 2019 roku Komisja Europejska przedstawiła Europejski Zielony Ład.
- 20 maja 2020 roku ogłoszono strategie „Od pola do stołu” oraz na rzecz bioróżnorodności.
- 1 stycznia 2023 roku zaczęła obowiązywać WPR na lata 2023-2027, obejmująca między innymi ekoschematy i warunkowość.
- Zielony Ład nie jest jednym przepisem, lecz pakietem celów, strategii i regulacji.
- W 2026 roku zasady nadal obowiązują, ale część wymogów jest upraszczana i modyfikowana.
Zielony Ład ogłoszono w 2019 roku, ale rolnictwo odczuło go później
Europejski Zielony Ład został przedstawiony przez Komisję Europejską 11 grudnia 2019 roku. Nie był wtedy gotowym zestawem obowiązków dla każdego gospodarstwa, lecz szeroką strategią transformacji gospodarki Unii Europejskiej w kierunku neutralności klimatycznej do 2050 roku.
To rozróżnienie ma znaczenie. W praktyce rolnik nie dostał jednego dokumentu zatytułowanego „Zielony Ład”, który z dnia na dzień zmienił wszystkie zasady. Cele klimatyczne i środowiskowe zaczęto przekładać na konkretne przepisy, programy dopłat oraz wymogi Wspólnej Polityki Rolnej.
| Data | Co się wydarzyło | Znaczenie dla rolnictwa |
|---|---|---|
| 11 grudnia 2019 | Ogłoszenie Europejskiego Zielonego Ładu | Wyznaczenie kierunku polityki klimatycznej i środowiskowej UE |
| 20 maja 2020 | Publikacja strategii „Od pola do stołu” i strategii bioróżnorodności | Wskazanie celów dotyczących żywności, gleby, pestycydów, nawożenia i rolnictwa ekologicznego |
| 2 grudnia 2021 | Formalne przyjęcie reformy WPR | Przygotowanie nowych planów strategicznych państw członkowskich |
| 1 stycznia 2023 | Start WPR na lata 2023-2027 | Wprowadzenie nowej warunkowości i ekoschematów |
| 2026 | Dalsze stosowanie i upraszczanie zasad | Obowiązują krajowe wymogi, ale część procedur i kontroli jest modyfikowana |
Dlatego odpowiedź zależy od tego, o jakiej dacie mówimy. Rok 2019 oznacza początek strategii, a rok 2023 moment, w którym jej założenia stały się znacznie bardziej widoczne w systemie dopłat i zarządzaniu gospodarstwem.
Co obejmuje Europejski Zielony Ład w rolnictwie
Najczęściej mówi się o ograniczaniu emisji i ochronie środowiska, ale zakres tej strategii jest szerszy. Obejmuje także sposób produkcji żywności, ochronę zasobów wodnych, zdrowie gleby, dobrostan zwierząt, rolnictwo ekologiczne i ograniczanie strat żywności.
Najważniejsze cele do 2030 roku
- ograniczenie stosowania i ryzyka związanego z pestycydami o 50 procent,
- zmniejszenie strat składników pokarmowych o 50 procent, przy utrzymaniu żyzności gleby,
- ograniczenie stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych w hodowli o 50 procent,
- objęcie rolnictwem ekologicznym około 25 procent użytków rolnych w UE,
- zwiększenie ochrony bioróżnorodności i elementów krajobrazu na terenach rolniczych.
Trzeba jednak uważać na częste uproszczenie. Nie każdy cel strategii jest bezpośrednim nakazem dla pojedynczego gospodarstwa. Część to cele unijne i kierunki polityki, które państwa realizują za pomocą różnych programów, dopłat oraz krajowych przepisów.
W mojej ocenie największy błąd polega na wrzucaniu wszystkich zmian środowiskowych do jednego worka. Inaczej działa obowiązkowa norma związana z dopłatami, inaczej dobrowolny ekoschemat, a jeszcze inaczej ogólny cel unijny dotyczący ograniczenia pestycydów.
Kiedy nowe zasady zaczęły obowiązywać w gospodarstwach
Najważniejszą praktyczną datą dla rolników jest 1 stycznia 2023 roku. Wtedy rozpoczął się okres nowej Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027. W Polsce oznaczało to między innymi wdrożenie Planu Strategicznego dla WPR, nowej warunkowości oraz ekoschematów.
Warunkowość wiąże dopłaty z podstawowymi wymogami
Warunkowość zastąpiła wcześniejsze połączenie zasady wzajemnej zgodności i zazielenienia. Rolnik ubiegający się o płatności musi spełniać określone wymogi dotyczące między innymi gleby, wody, klimatu i bioróżnorodności.
Wymogi GAEC, czyli normy dobrej kultury rolnej zgodnej z ochroną środowiska, mogą dotyczyć na przykład zmianowania upraw, ochrony gleby przed erozją, utrzymywania trwałych użytków zielonych czy ochrony terenów cennych przyrodniczo. Konkretne zasady zależą od rodzaju działki i aktualnych przepisów krajowych.
Przeczytaj również: Europejski Zielony Ład: Co to jest i dlaczego budzi emocje?
Ekoschematy dają dodatkową płatność
Ekoschematy są dobrowolnymi praktykami, za które można otrzymać dodatkowe wsparcie. Muszą jednak wykraczać poza podstawowe wymogi warunkowości. Wśród działań znajdują się między innymi praktyki związane z dobrostanem zwierząt, rolnictwem ekologicznym, retencjonowaniem wody, międzyplonami czy ograniczaniem stosowania nawozów.
To ważne rozróżnienie finansowe. Warunkowość jest warunkiem podstawowym uzyskania części płatności, natomiast ekoschemat może zwiększyć poziom wsparcia, jeśli gospodarstwo spełni dodatkowe wymagania i prawidłowo udokumentuje ich realizację.
Co Zielony Ład oznacza dla polskiego rolnika
W codziennej pracy zmiany najczęściej dotyczą nie wielkich haseł klimatycznych, lecz konkretnych decyzji. Trzeba dokładniej planować płodozmian, sprawdzać terminy zabiegów, prowadzić dokumentację i pilnować zgodności działań z zadeklarowanymi praktykami.
- Planowanie upraw może wymagać uwzględnienia zmianowania, roślin okrywowych lub międzyplonów.
- Nawożenie powinno wynikać z potrzeb roślin i analiz gleby, a nie wyłącznie z przyzwyczajenia.
- Ochrona roślin coraz częściej opiera się na integrowanej ochronie, monitoringu i ograniczaniu zabiegów wykonywanych „na wszelki wypadek”.
- Dokumentacja ma znaczenie przy kontroli i rozliczaniu ekoschematów.
- Dobór dopłat powinien uwzględniać nie tylko wysokość stawki, ale też koszty, ryzyko i możliwości organizacyjne gospodarstwa.
Nie każda praktyka opłaca się w każdym gospodarstwie. Międzyplon może poprawić strukturę gleby, ale wymaga nasion, czasu i odpowiedniego terminu siewu. Ograniczenie nawożenia może zmniejszyć koszty, lecz bez analizy gleby łatwo zejść poniżej poziomu potrzebnego do utrzymania plonu.
Dlatego przed wyborem ekoschematu sprawdzam przede wszystkim trzy rzeczy: warunki udziału, koszt wykonania i ryzyko nieuzyskania płatności. Sama stawka dopłaty nie mówi jeszcze, czy dana praktyka będzie korzystna dla konkretnego gospodarstwa.
Dlaczego daty i obowiązki są często mylone
Określenie „Zielony Ład” stało się potoczną nazwą wielu różnych zmian. W rzeczywistości część wymogów wynika bezpośrednio z reformy WPR, część z krajowych przepisów, a część pozostaje celem strategicznym, który nie tworzy automatycznie obowiązku dla każdego rolnika.
Podobnie jest z hasłem „zakaz stosowania pestycydów” albo „obowiązek ugorowania”. Takie skróty często pomijają wyjątki, okresy przejściowe i zmiany wprowadzane po konsultacjach z państwami oraz organizacjami rolniczymi. Przepisy trzeba sprawdzać według konkretnego roku i rodzaju płatności, a nie tylko na podstawie ogólnego hasła.
W 2026 roku Zielony Ład nadal wyznacza kierunek polityki rolnej, ale nie oznacza niezmiennego zestawu reguł. Komisja Europejska wprowadza uproszczenia, a w Polsce aktualne wymogi publikuje między innymi ARiMR. Dotyczy to zwłaszcza warunkowości, kontroli i zasad obowiązujących mniejsze gospodarstwa.
Najbezpieczniej traktować więc rok 2023 jako początek praktycznego wdrażania nowej architektury WPR, a nie jako moment wejścia w życie jednego, kompletnego „pakietu Zielonego Ładu”.
Najważniejsza data zależy od tego, co chcesz sprawdzić
Jeżeli pytasz o początek całej inicjatywy, odpowiedzią jest 11 grudnia 2019 roku. Jeżeli chodzi o strategie dotyczące żywności i rolnictwa, trzeba dodać maj 2020 roku. Jeśli natomiast interesują Cię zasady dopłat i wymogi odczuwalne bezpośrednio w gospodarstwie, najważniejszy jest 1 stycznia 2023 roku.
Takie rozróżnienie pozwala uniknąć wielu nieporozumień. Zielony Ład nie pojawił się w rolnictwie jednego dnia, lecz był wdrażany etapami przez strategie, reformę WPR, krajowy plan oraz corocznie aktualizowane zasady płatności.
